Wojskowe Biuro Historyczne i archiwa wojskowe - zakres zbiorów i wyszukiwanie akt

Czym jest Wojskowe Biuro Historyczne i co obejmuje jego zasób?

Wojskowe Biuro Historyczne i archiwa wojskowe pomagają odtworzyć przebieg służby, dzieje jednostek oraz organizację Wojska Polskiego. Wojskowe Biuro Historyczne im. gen. broni Kazimierza Sosnkowskiego, Centralne Archiwum Wojskowe i Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych działają w ramach systemu, którego podstawy określa ustawa z 14 lipca 1983 roku o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach.

WBH prowadzi działalność archiwalną, historyczną i naukową związaną z polskimi siłami zbrojnymi. Zakres dostępnych materiałów zależy jednak od epoki, proweniencji dokumentacji, losów konkretnego zespołu i miejsca przekazania akt. Żadna instytucja nie gwarantuje, że teczka wskazanej osoby przetrwała.

Czym różni się WBH od Centralnego Archiwum Wojskowego?

Wojskowe Biuro Historyczne to instytucja o szerszych zadaniach, natomiast Centralne Archiwum Wojskowe jest związane z przechowywaniem, opracowaniem i udostępnianiem wojskowego zasobu archiwalnego.

Nazwy WBH i CAW często pojawiają się wymiennie w pytaniach genealogów, lecz nie są synonimami. Podczas wyszukiwania należy posługiwać się aktualną strukturą instytucji, a w opisie starszych dokumentów uwzględniać historyczne nazwy archiwum. Oficjalne informacje organizacyjne i kontaktowe publikuje Wojskowe Biuro Historyczne.

Jakie akta wojskowe mogły się zachować?

W zasobie mogą znajdować się akta personalne żołnierza, ewidencja jednostek, rozkazy, meldunki, fotografie, mapy oraz dokumentacja operacyjna, lecz zachowanie konkretnego materiału zawsze wymaga potwierdzenia w inwentarzu.

W praktyce genealogicznej najwięcej problemów sprawiają zmiany nazw i podporządkowania jednostek. Ten sam oddział mógł otrzymać nowy numer, zostać przeformowany albo podporządkowany innemu dowództwu. Pomagają tu daty, garnizon i numer poczty polowej. Przy rozpoznawaniu funkcji zapisanej przy nazwisku przydatne bywają także stopnie wojskowe w Polsce.

• Akta personalne - mogą zawierać życiorysy, ankiety, przebieg służby, opinie, informacje o awansach albo przydziałach konkretnego żołnierza.
• Materiały ewidencyjne - obejmują między innymi wykazy stanów osobowych, kartoteki, listy i księgi prowadzone przez organy wojskowe.
• Dokumentacja jednostek - może obejmować rozkazy dzienne, meldunki, dzienniki działań, korespondencję oraz materiały kancelaryjne sztabów.
• Mapy i plany - przedstawiają dyslokację, działania operacyjne, infrastrukturę wojskową albo teren ćwiczeń w określonym okresie.
• Fotografie i materiały ikonograficzne - dokumentują żołnierzy, uroczystości, wyposażenie, koszary i działalność jednostek.
• Dokumentacja odznaczeniowa - może łączyć wniosek, uzasadnienie, rozkaz nadania i dane osoby, ale nie każdy etap procedury musiał się zachować.

„Dostępność konkretnej teczki zależy od zachowanego zasobu, okresu i drogi przekazania dokumentacji” - parafraza informacji Wojskowego Biura Historycznego o zasobie i udostępnianiu, 2026.

Archiwum potwierdza istnienie dokumentu dopiero po identyfikacji właściwego zespołu i jednostki archiwalnej; sama służba w Wojsku Polskim nie oznacza automatycznie zachowania teczki personalnej.

Jak ustalić właściwe archiwum dla akt żołnierza?

Ustalanie właściwego archiwum należy zacząć od czterech elementów: dat służby, miejsca stacjonowania, nazwy jednostki i pełnych danych osoby. Następnie trzeba porównać te informacje z aktualnym informatorem archiwalnym WBH, siecią Archiwów Państwowych oraz zasobem Instytutu Pamięci Narodowej. Nie istnieje jedna baza obejmująca wszystkie polskie akta wojskowe.

Jak rozpocząć poszukiwania krok po kroku?

Pierwszym krokiem jest zbudowanie osi czasu obejmującej pobór, szkolenie, przydział, przeniesienia, niewolę, demobilizację i późniejszą służbę.

Z mojej praktyki redakcyjnej wynika, że informacja „służył przed wojną” jest zbyt szeroka. Znacznie lepszy punkt wyjścia brzmi: „Jan Kowalski, urodzony w 1912 roku w Łomży, miał służyć w 33 Pułku Piechoty około 1935-1938”. Taki zapis pozwala archiwiście sprawdzić konkretny okres i formację.

1. Zapisz dane osobowe - zanotuj pełne imiona, nazwisko, datę i miejsce urodzenia oraz imiona rodziców, jeśli są znane.
2. Utwórz chronologię - przypisz do każdego potwierdzonego wydarzenia datę, miejscowość i źródło rodzinnej informacji.
3. Rozpoznaj jednostkę - sprawdź numer, pełną nazwę, rodzaj sił zbrojnych, garnizon oraz możliwe przeformowania oddziału.
4. Przejrzyj domowe dokumenty - książeczka wojskowa, legitymacja, fotografia z oznakami i list z numerem poczty polowej mogą dostarczyć nowych identyfikatorów.
5. Sprawdź informatory instytucji - porównaj zakres zasobu WBH, Archiwów Państwowych i IPN przed wysłaniem zapytania.
6. Wyślij pytanie do jednej właściwej placówki - opisz konkretną osobę, okres i poszukiwany rodzaj dokumentacji.

Czy WBH ma wszystkie dokumenty dotyczące Wojska Polskiego?

Nie, WBH nie przechowuje wszystkich dokumentów dotyczących każdej formacji, epoki i osoby związanej z polskimi siłami zbrojnymi.

Materiały mogły trafić do archiwum państwowego właściwego dla regionu, pozostać w dokumentacji organu administracji, znaleźć się w zasobie IPN albo przetrwać za granicą. Dotyczy to szczególnie historii zaborów, obu wojen światowych, formacji tworzonych poza krajem i powojennych organów bezpieczeństwa.

Gdzie szukać akt, których nie ma w WBH?

Jeżeli WBH nie potwierdzi materiałów, kolejne zapytania należy kierować do Archiwów Państwowych, Instytutu Pamięci Narodowej, archiwów emigracyjnych albo właściwych archiwów zagranicznych.

Przykładowo dokumenty mieszkańca dawnego zaboru pruskiego mogą wymagać sprawdzenia niemieckiej administracji wojskowej, a losy żołnierza Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie mogą prowadzić do zasobów brytyjskich. Akta poborowe bywały natomiast powiązane z lokalną administracją. Szerszy kontekst daje historia Wojska Polskiego.

• Archiwa Państwowe - przechowują materiały administracji terenowej, urzędów, instytucji i niektórych struktur związanych z poborem lub mobilizacją.
• Instytut Pamięci Narodowej - posiada dokumentację organów bezpieczeństwa i materiały dotyczące represji, śledztw oraz części powojennych biografii wojskowych.
• Urząd stanu cywilnego - może potwierdzić dane niezbędne do odróżnienia osób o tym samym imieniu i nazwisku.
• Archiwa zagraniczne - mogą przechowywać akta armii zaborczych, jenieckie, emigracyjne i alianckie.
• Muzea i biblioteki - posiadają spuścizny, pamiętniki, fotografie oraz kolekcje prywatne, których nie ma w ewidencji archiwów wojskowych.

Negatywna odpowiedź jednego archiwum oznacza jedynie brak odnalezionego materiału w sprawdzonym zakresie, a nie dowód, że dana osoba nigdy nie służyła.

Jak złożyć zapytanie o akta żołnierza?

Zapytanie archiwalne powinno wskazywać jedną osobę, możliwie wąski okres i konkretny cel poszukiwania. Trzeba podać dane identyfikacyjne, warianty nazwiska, jednostkę, miejscowości oraz znane sygnatury. Archiwum może poprosić o doprecyzowanie wniosku lub dokument potwierdzający uprawnienie, zwłaszcza gdy materiały zawierają chronione dane.

Jakie dane podać w zapytaniu archiwalnym?

Podaj co najmniej imię i nazwisko, datę oraz miejsce urodzenia, przybliżone lata służby, nazwę jednostki i rodzaj poszukiwanych akt.

Jeśli nazwisko występowało w kilku zapisach, wymień wszystkie wersje. Dotyczy to polskich znaków, transliteracji z cyrylicy, nazwisk dwuczłonowych i błędów kancelaryjnych. Pomocny bywa skan dokumentu rodzinnego, lecz nie należy wysyłać zbędnych danych osób trzecich.

• Pełne dane osoby - imiona, nazwisko, pseudonim, data i miejsce urodzenia pomagają uniknąć pomylenia żołnierzy.
• Warianty pisowni - formy Kowalski, Kowalsky albo zapis cyrylicą mogą prowadzić do różnych wyników kwerendy.
• Dane rodzinne - imiona rodziców lub małżonka ułatwiają identyfikację, gdy w ewidencji występuje kilka podobnych osób.
• Przebieg służby - lata, garnizon, front, jednostka, stopień i specjalność zawężają liczbę zespołów do sprawdzenia.
• Rodzaj dokumentu - wskaż, czy szukasz teczki personalnej, rozkazu, wykazu strat, listy odznaczeniowej czy potwierdzenia przydziału.
• Cel kwerendy - badanie rodzinne, publikacja lub postępowanie urzędowe może wpływać na sposób udzielenia odpowiedzi.

Jak sformułować precyzyjną prośbę?

Zacznij od zdania: „Proszę o sprawdzenie, czy w zasobie znajdują się akta dotyczące wskazanej osoby”, a potem podaj uporządkowane fakty i zakres dat.

Nie proś od razu o „wszystkie dokumenty rodziny”. Lepsze zapytanie wskazuje jeden trop: potwierdzenie służby w 2 Pułku Ułanów w latach 1932-1936 albo odnalezienie rozkazu o awansie. Obserwuję regularnie, że jedno precyzyjne pytanie daje archiwiście więcej możliwości niż długa opowieść bez dat.

Jak przygotować się do wizyty w czytelni?

Przed wizytą sprawdź regulamin, godziny pracy, zasady rejestracji, limity zamówień i wymagany termin wcześniejszego zgłoszenia materiałów.

Inwentarz archiwalny może wskazać zespół, serię, jednostkę i sygnaturę. Te oznaczenia należy przepisać bez skrótów własnego pomysłu. Na miejscu notuj także numery kart lub stron. Dzięki temu kolejny badacz będzie mógł odtworzyć Twoją ścieżkę.

1. Zweryfikuj kontakt - dane sprawdź na oficjalnej stronie instytucji bezpośrednio przed planowaną wizytą.
2. Zarejestruj temat badania - opisz zakres chronologiczny i przedmiot kwerendy zgodnie z formularzem czytelni.
3. Zamów materiały - użyj pełnej nazwy zespołu i sygnatur podanych przez archiwum.
4. Przygotuj aparat lub notatnik - fotografowanie zależy od regulaminu, stanu akt i ograniczeń dotyczących reprodukcji.
5. Zapisuj pochodzenie informacji - do każdej notatki przypisz archiwum, zespół, sygnaturę i numer karty.

Najskuteczniejsze zapytanie zawiera dane osoby, warianty nazwiska, daty, miejscowości, nazwę jednostki i jasno określony cel kwerendy - zgodnie ze wskazówkami WBH dotyczącymi korzystania z zasobu.

Czy akta wojskowe są dostępne online?

To zależy od zespołu: część opisów i skanów można znaleźć online, ale wiele akt wojskowych nadal wymaga kontaktu z archiwum albo wizyty w czytelni. Digitalizacja nie obejmuje automatycznie całego zasobu. Dane sprawdzone w lipcu 2026 roku należy przed publikacją ponownie porównać z katalogami WBH i Archiwów Państwowych.

Jak korzystać z inwentarzy i baz archiwalnych?

Najpierw wyszukaj nazwę jednostki lub instytucji, a dopiero później nazwisko, ponieważ opis archiwalny często dotyczy całej teczki, nie każdej osoby wymienionej w jej wnętrzu.

Brak nazwiska w wynikach nie przesądza o braku dokumentu. Rozkaz dzienny może zawierać setki nazwisk, choć katalog pokazuje tylko tytuł jednostki archiwalnej i daty skrajne. Trzeba przejść od twórcy dokumentacji przez zespół i serię do konkretnej sygnatury.

• Nazwa zespołu - wskazuje instytucję lub jednostkę, która wytworzyła dokumentację.
• Daty skrajne - pokazują najwcześniejszy i najpóźniejszy dokument w jednostce, lecz nie gwarantują ciągłości wszystkich lat.
• Sygnatura - identyfikuje konkretną jednostkę archiwalną i powinna znaleźć się w zamówieniu oraz przypisie.
• Opis jednostki - może wskazać rozkazy, wykazy osobowe, korespondencję lub sprawy organizacyjne bez indeksu nazwisk.
• Informacja o kopii cyfrowej - oznacza dostępność reprodukcji tylko wtedy, gdy katalog wyraźnie udostępnia pliki lub odsyłacz.

Czy można zamówić skany dokumentów?

Tak, niektóre archiwa wykonują kopie lub skany, lecz możliwość realizacji, zakres, termin i opłata zależą od regulaminu oraz stanu materiałów.

Archiwum może odmówić reprodukcji kruchego dokumentu albo zaproponować inną formę kopii. Nie należy zakładać, że cała teczka zostanie przesłana pocztą elektroniczną. Precyzyjne wskazanie sygnatury i kilku kart ogranicza czas pracy oraz potencjalny koszt.

Jak porównać kwerendę online, zdalną i wizytę w czytelni?

Katalog online najlepiej nadaje się do rozpoznania zasobu, zapytanie zdalne do potwierdzenia tropu, a czytelnia do samodzielnego przejrzenia większej liczby akt.

Fotografia książeczki wojskowej może ułatwić identyfikację jednostki, specjalności i wpisów mobilizacyjnych. Osobne wskazówki zawiera poradnik jak odczytać książeczkę wojskową.

Cyfrowy katalog informuje o opisanym zasobie, ale brak skanu lub nazwiska w wynikach nie oznacza, że dokument nie istnieje.

Jak działają ograniczenia dostępu i ochrona danych?

Ograniczenia mogą wynikać z przepisów archiwalnych, ochrony danych osobowych, praw autorskich, stanu zachowania materiałów albo praw osób trzecich. Podstawowe ramy wyznacza Ustawa o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach, dostępna w ISAP, lecz decyzja w konkretnej sprawie zależy od rodzaju dokumentacji i oceny właściwej instytucji.

Dlaczego archiwum może odmówić udostępnienia?

Archiwum może odmówić albo ograniczyć dostęp, gdy wymaga tego prawo, ochrona informacji i danych, stan fizyczny dokumentu lub brak wykazanego uprawnienia.

Odpowiedź może również wskazywać, że opis jest zbyt ogólny albo instytucja nie jest właściwa. Nie należy interpretować takiego pisma jako oceny całego życiorysu żołnierza. Najpierw trzeba przeczytać uzasadnienie, a następnie uzupełnić dane lub zwrócić się do wskazanej placówki.

• Dane osób żyjących - ich udostępnianie może wymagać sprawdzenia podstawy dostępu i zakresu żądanych informacji.
• Dane osób trzecich - teczka jednego żołnierza może zawierać informacje o rodzinie, świadkach, przełożonych albo podwładnych.
• Stan zachowania akt - uszkodzona jednostka może zostać czasowo wyłączona z udostępniania lub reprodukcji.
• Prawa autorskie - możliwość wglądu nie zawsze oznacza prawo do opublikowania fotografii, mapy lub całego dokumentu.
• Ograniczenia ustawowe - właściwe przepisy trzeba oceniać według aktualnego tekstu prawnego i charakteru materiału.

Czy krewny automatycznie otrzyma pełną teczkę?

Nie, pokrewieństwo samo w sobie nie gwarantuje otrzymania całej teczki; archiwum może poprosić o dokumenty potwierdzające tożsamość, relację rodzinną lub interes prawny.

Zakres wymaganych dowodów zależy od wieku akt i ich zawartości. Przesyłaj tylko dokumenty wskazane przez instytucję. Jeżeli odpowiedź dotyczy indywidualnej interpretacji prawa, bezpieczniej poprosić archiwistę o podstawę procedury, a w razie sporu skonsultować prawnika.

„Materiały archiwalne udostępnia się z uwzględnieniem ustawowych ograniczeń i ochrony prawnie chronionych interesów” - parafraza zasad wynikających z ustawy o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach oraz informacji Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych, stan na 2026 rok.

Czy brak akt oznacza, że dana osoba nie służyła?

Nie, brak odnalezionej teczki nie dowodzi braku służby, ponieważ dokumentacja mogła nie powstać, ulec zniszczeniu, zostać przekazana gdzie indziej albo pozostawać pod innym opisem.

Służbę można potwierdzać pośrednio przez rozkazy, listy strat, wykazy odznaczeń, księgi meldunkowe, dokumenty jenieckie lub materiały jednostki. Czasem jeden wpis z datą i stopniem otwiera dalszą kwerendę.

Negatywny wynik kwerendy opisuje stan sprawdzonego zasobu, nie rozstrzyga samodzielnie o fakcie służby wojskowej.

Treść nie zastępuje porady archiwisty ani prawnika. Aktualne zasady dostępu, publikacji i reprodukcji należy potwierdzić w instytucji przechowującej materiały.

Ile trwa kwerenda i jak ograniczyć koszty?

Czas odpowiedzi może wynosić od kilku dni do wielu tygodni, zależnie od zakresu zapytania, kolejki spraw i stopnia opracowania akt; nie ma jednego terminu właściwego dla każdej kwerendy. Koszt może obejmować wykonanie kopii, skanów lub dodatkowych usług, dlatego aktualny cennik trzeba sprawdzić przed złożeniem zamówienia.

Jak skrócić czas poszukiwania?

Zawęź kwerendę do jednej osoby, jednej jednostki i przedziału kilku lat, a do zapytania dołącz tylko dokumenty, które pomagają potwierdzić tożsamość.

Przykład: zamiast pytać o wszystkich Nowaków służących w piechocie, wskaż Stanisława Nowaka, syna Antoniego, urodzonego w 1908 roku, widocznego na fotografii z oznaczeniem 5 Pułku Piechoty Legionów. Ten zestaw danych można zestawić z historią pułku, garnizonem i zachowanymi rozkazami.

1. Najpierw wykorzystaj bezpłatne katalogi - ustal nazwę zespołu i sygnaturę przed zamówieniem reprodukcji.
2. Podawaj daty skrajne - przedział 1936-1938 jest użyteczniejszy niż określenie „przed wojną”.
3. Zamawiaj wybrane karty - jeśli znasz numery stron, nie zlecaj kopiowania całej wielotomowej jednostki.
4. Łącz dokumenty z różnych źródeł - akt stanu cywilnego może rozstrzygnąć, którego Jana Wiśniewskiego dotyczy wojskowy wykaz.
5. Prowadź dziennik kwerendy - zapisuj datę kontaktu, odpowiedź, sygnatury i kolejne instytucje do sprawdzenia.

Kiedy ponowić zapytanie?

Zapytanie należy ponowić po uzyskaniu nowych danych, po zmianie informacji o zasobie albo po upływie terminu wskazanego przez archiwum, a nie po kilku dniach bez odpowiedzi.

Nowym faktem może być numer jednostki, imię ojca, data mobilizacji lub sygnatura znaleziona w publikacji. Samo wysłanie identycznej prośby do wielu adresów zwykle nie przyspiesza pracy. Strukturę urzędów i ich właściwość łatwiej uporządkować przez opis instytucje Wojska Polskiego.

Dobra kwerenda archiwalna nie zaczyna się od liczby wysłanych wiadomości, lecz od jakości identyfikatorów osoby, jednostki i okresu.

Najczęściej zadawane pytania

Czy WBH przechowuje wszystkie akta żołnierzy?

Nie, miejsce przechowywania zależy od okresu służby, rodzaju dokumentacji i historii instytucji, która wytworzyła akta. Część materiałów znajduje się w Archiwach Państwowych, IPN albo archiwach zagranicznych.

Co wpisać w zapytaniu o akta?

Podaj pełne dane identyfikacyjne, warianty nazwiska, datę i miejsce urodzenia, lata służby, jednostkę oraz cel poszukiwania. Dołącz czytelny skan źródła rodzinnego tylko wtedy, gdy pomaga on rozpoznać osobę lub formację.

Czy akta wojskowe są dostępne online?

To zależy od zespołu, ponieważ online mogą być dostępne opisy, indeksy albo wybrane skany. Znaczna część zasobu nadal wymaga zapytania do archiwum lub pracy w czytelni.

Czy krewny może dostać akta żołnierza?

To zależy od rodzaju dokumentu, jego daty i zawartych w nim danych. Archiwum może poprosić o potwierdzenie tożsamości, pokrewieństwa lub innej podstawy dostępu.

Czy można robić zdjęcia dokumentów w czytelni?

Tak, jeżeli pozwala na to aktualny regulamin, stan materiałów i zasady ochrony danych. Przed wizytą trzeba sprawdzić, czy wymagane jest osobne zezwolenie i czy obowiązują ograniczenia dotyczące publikacji zdjęć.

Czy archiwum wykona kwerendę genealogiczną za badacza?

To zależy od zakresu usług danej instytucji. Archiwum może sprawdzić konkretną sygnaturę lub udzielić informacji o zasobie, lecz szerokie badanie wielu osób może wymagać samodzielnej pracy albo pomocy zawodowego genealoga.

Co zrobić, gdy nie znam numeru jednostki?

Zacznij od książeczki wojskowej, fotografii munduru, korespondencji, adresu poczty polowej i rodzinnych akt stanu cywilnego. Garnizon, stopień, odznaka pułkowa lub data mobilizacji mogą pomóc zawęzić listę jednostek.

Czy można opublikować znaleziony dokument?

To zależy od praw autorskich, zawartości dokumentu, danych osób trzecich i regulaminu instytucji. Sam dostęp do materiału nie oznacza automatycznie prawa do rozpowszechnienia jego pełnej reprodukcji.

Źródła i literatura

Poniższe źródła stanowią punkt wyjścia do sprawdzania zasobu, procedur oraz ram prawnych. Dane kontaktowe, regulaminy czytelni, cenniki i zasady reprodukcji mogą się zmieniać, dlatego należy weryfikować je bezpośrednio przed złożeniem wniosku.

Gdzie sprawdzić zasób i procedury?

Najpierw należy korzystać z oficjalnych serwisów instytucji przechowujących dokumentację, ponieważ publikują one aktualne informatory, regulaminy i dane kontaktowe.

Gdzie sprawdzić podstawę prawną?

Aktualne brzmienie ustawy i historię jej zmian należy sprawdzać w oficjalnym systemie informacji prawnej ISAP, a nie w nieautoryzowanych streszczeniach.

1. Wojskowe Biuro Historyczne im. gen. broni Kazimierza Sosnkowskiego - informacje o zasobie, działalności i udostępnianiu materiałów, dane sprawdzone w 2026 roku: Wojskowe Biuro Historyczne.
2. Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych - informacje o sieci archiwów, katalogach i zasadach korzystania z materiałów, 2026: Archiwa Państwowe.
3. Rzeczpospolita Polska - Ustawa z 14 lipca 1983 roku o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach, tekst aktualny należy zweryfikować przed użyciem: Internetowy System Aktów Prawnych.
4. Instytut Pamięci Narodowej - informacje o zasobie archiwalnym, zasadach dostępu i składaniu wniosków: Instytut Pamięci Narodowej.
5. Szukaj w Archiwach - państwowy serwis umożliwiający przeszukiwanie opisów i części kopii cyfrowych: Szukaj w Archiwach.

Przeczytaj również

• Teczka personalna żołnierza - jakie dokumenty zawiera i jak ją odnaleźć
• Przebieg służby wojskowej przodka - jak odtworzyć jednostki, stopnie i odznaczenia
• Książeczka wojskowa przodka - jak odczytać wpisy, skróty i przydziały

Więcej podobnych tematów znajdziesz w dziale Poradniki.

Marcin Sadowski

Starszy chorąży rezerwy z 15-letnim doświadczeniem w jednostkach liniowych Wojska Polskiego. Przeszedł drogę od poboru po instruktora, dziś analizuje obronność i tłumaczy kandydatom, jak naprawdę wygląda rekrutacja, służba i sprzęt. Pisze na podstawie własnej służby i dokumentów źródłowych.